[:el]Τον Οκτώβριο του 2025 ολοκληρώθηκαν οι εργασίες της συστηματικής ανασκαφής της αρχαίας Τενέας. Πέριξ του Ταφικού Μνημείου ΙΙΙ (Εικ.1) αποκαλύφθηκε εκτεταμένο συγκρότημα με χρήση από τους αρχαϊκούς έως τους ρωμαϊκούς χρόνους.
Επίκεντρο του συγκροτήματος στην αρχαϊκή εποχή είναι το ορθογώνιο υπόγειο κτίριο περιμετρικά του οποίου εντοπίζεται εκτεταμένο λιθόστρωτο πλάτωμα που ορίζεται στα βόρεια από αρχαία οδό με αναλημματικό τοίχο και λειτουργικούς χώρους σε παράθεση κατά μήκος της, και στα νότια από κτίριο με επιμέρους εσωτερικούς χώρους (Εικ.2).
Στους ύστερους ελληνιστικούς χρόνους το κτίριο μετατρέπεται σε στεγασμένη τελετουργική δεξαμενή συνδεδεμένη με τελετές ίασης και στα ανατολικά της διαμορφώνεται χώρος υποστηρικτικός της λειτουργίας της. Τα αρχιτεκτονικά μέλη που εντοπίστηκαν μαρτυρούν την ύπαρξη ενός επιμελημένου κτίσματος στον χώρο, με συναφή λειτουργία προς το σύνολο. Από το χώρο της δεξαμενής περισυνελλέγει ασημένιος στατήρας, κοπής Κορίνθου (549-510 π.Χ.) (Εικ.4), μαζί με αναθηματικά πήλινα ομοιώματα δαχτύλων (Εικ.3), χεριού (Εικ.3), κάτω άκρου και ένα αναθηματικό πήλινο προσωπείο (Εικ.3), πιθανότατα ο Αρποκράτης – Ώρος παιδί.
Από τα ανωτέρω ευρήματα σε συνδυασμό με αυτά που εντοπίστηκαν το 2024 όπως πήλινα αναθήματα ανθρωπίνων μελών, μετάλλινα εργαλεία παρασκευής φαρμάκων και ποσότητα δηλητηρίου αρσενικού, γίνεται πλέον σαφές ότι ο χώρος συνδέεται με μυστηριακές τελετές ίασης. Η δεξαμενή ήταν το βασικό στοιχείο της ίασης που επιτυγχάνονταν με τη διαδικασία της κάθαρσης και της εγκοίμησης κοντά στο νερό. Το αναθηματικό ομοίωμα του Αρποκράτη μαζί με ευρήματα παλαιότερων ανασκαφικών περιόδων, όπως το χρυσό δαχτυλίδι με σφραγιδόλιθο, που απεικονίζει τον Απόλλωνα Ιατρό, το πήλινο ανάγλυφο πλακίδιο πετεινού, τα ακροκέραμα, το σιδερένιο δαχτυλίδι και ο λύχνος με αναπαραστάσεις του Σάραπη, αλλά και τα χρυσά φύλλα λωτού που συνδέονται με τον Αρποκράτη, και τέλος το πλήθος ζωοαρχαιολογικού υλικού από ζώα που χρησιμοποιήθηκαν σε μυστηριακές τελετές, ενισχύουν κατά πολύ την παραπάνω άποψη. Η παρουσία δε του Σάραπη και του Αρποκράτη αποδεικνύουν πως η Τενέα συμβαδίζει με τον πολιτιστικό και θρησκευτικό συγκρητισμό που προέκυψε από την Αίγυπτο και απέκτησε οικουμενικό χαρακτήρα στα χρόνια των Πτολεμαίων.
Το αρχαϊκό υπόγειο κτίριο με το πλάτωμα υπήρξε πιθανότατα ο αρχικός χώρος τέλεσης των μυστηριακών τελετών, ενώ ο αναλημματικός τοίχος με το δρόμο αποδεικνύουν ότι ήδη από την αρχαϊκή εποχή είχε οροθετηθεί ο ιερός χώρος λατρείας στα όρια των νεκροταφείων της πόλης. Πιθανότατα λίγο μετά την κατασκευή της δεξαμενής θεμελιώνεται και το ΤΜΙΙΙ κατά τον 1ο αι. π.Χ., ενώ συνεχίζουν να διατηρούνται και να χρησιμοποιούνται οι πρώιμες δομές στο χώρο.
Η εικόνα του χώρου αλλάζει άρδην στις αρχές του 3ου αι. μ.Χ. πιθανότατα εξαιτίας της πολεοδομικής αναδιάρθρωσης της ρωμαϊκής πόλης. Ο χώρος του ιερού διαμορφώνεται σε ένα εκτεταμένο νεκροταφείο που χρησιμοποιείται έως τον 5ο αι. μ.Χ. Ανασκάφηκαν συνολικά είκοσι τρεις (23) τάφοι, πλούσια κτερισμένοι με νομίσματα (Εικ.4), χρυσά και χάλκινα κοσμήματα (Εικ.5), υάλινες χάντρες (Εικ.5) και υάλινα μυροδοχεία (Εικ.5), πήλινα αγγεία (Εικ.6), λύχνους (Εικ.7) κ.ά. Τέλος, εντός του οικιστικού ιστού της πόλης εντοπίστηκαν νέες δομές κατοίκησης ρωμαϊκών και ύστερων ρωμαϊκών χρόνων (Εικ.8).
Το πρόγραμμα της Αρχαίας Τενέας διεξάγεται με φορέα υλοποίησης της ΔΙ.Π.Κ.Α. υπό τη διεύθυνση της Δρ. Ε. Κόρκα και υπεύθυνη την κ. Π. Ευαγγέλογλου, αρχαιολόγο της ΕΦΑ Κορινθίας. Υποστηρίζεται από διεπιστημονική ομάδα με υπεύθυνους τους δρ. Κ. Λαγό νομισματολόγο, τη δρ. Χρ. Παπαγεωργοπούλου ανθρωπολόγο, το δρ. Δ. Μπάρτζη αρχιτέκτονα-μηχανικό, τους αρχαιολόγους Π. Παναϊλίδη, Μ. Ιωάννου, Ε. Αυγέρου, Α. Κουτούλα, Α. Καμαργιάννη, Π. Βλάχου, και Ε. Καπουράλου, τον τοπογράφο Ζ. Κορολή, τις συντηρήτριες Φ. Κουσιάκη και Α. Πετρίδου και φωτογράφο τον Φ. Παλληκαρά.
Ευχαριστούμε θερμά για τη γενναιόδωρη αρωγή τους, την Περιφέρεια Πελοποννήσου, το Δήμο Κορινθίων και την εταιρεία METLEN. Επίσης, τα σωματεία «Φίλοι Αρχαίας Τενέας» και «Τενεάτισσες», τους ιδιοκτήτες των αγροτεμαχίων Α. και Γ. Σκούρτη, Α. και Γ. Μπίτζιο, τους κκ Λ. Ντε Τσάβες, Μπρ. Αθανασίου – Δράκου, Α. Καζαμία και ιδιαιτέρως την κ. Μαρία Μανουσάκη, που συνεχίζοντας την επιθυμία του εκλιπόντα και αείμνηστου Μ. Μανουσάκη φιλοξένησε την ανασκαφική ομάδα. Τέλος, ευχαριστούμε τη ΔΙ.Π.Κ.Α., την ΕΦΑ Κορινθίας, την ΕΦΑ Πόλης Αθηνών καθώς και το Νομισματικό Μουσείο για την υποστήριξή τους.[:en]In October 2025, the systematic excavation of ancient Tenea was completed. An extensive complex in use from the Archaic to the Roman period was uncovered around the Funerary Monument III (Fig. 1).
The epicenter of the complex in the Archaic period is the rectangular underground building, around which an extensive paved plateau is located, defined to the north by an ancient street with a retaining wall and functional spaces along it, and to the south by a building with individual interior spaces (Fig. 2).
In the late Hellenistic period, the building was transformed into a covered ceremonial pool associated with healing ceremonies, and to its east, a space was formed to support its operation. The architectural elements that were identified testify to the existence of an elaborate building in the area, with a related function to the whole. A silver stater, minted in Corinth (549-510 BC) (Fig.4) was recovered from the cistern area, along with votive clay figurines of fingers (Fig.3), a hand (Fig.3), a lower limb and a votive clay mask (Fig.3), probably of Harpocrates – Horus the Child.
From the above findings in combination with those identified in 2024 such as clay votive human limbs, metal tools for preparing medicines and a quantity of arsenic poison, it now becomes clear that the area is associated with mystical healing rituals. The cistern was the basic element of healing that was achieved through the process of purification and falling asleep near the water. The votive effigy of Harpocrates, together with findings from earlier excavation periods, such as the gold ring with a sealstone depicting Apollo the Physician, the clay relief tile of a rooster, the acrokeramas, the iron ring and the lamp with representations of Sarapis, as well as the golden lotus leaves associated with Harpocrates, and finally the multitude of zooarchaeological material from animals used in mysterious ceremonies, greatly reinforce the above view. The presence of Sarapis and Harpocrates proves that Tenea is in line with the cultural and religious syncretism that emerged from Egypt and acquired an ecumenical character in the years of the Ptolemies.
The archaic underground building with the platform was probably the original place where the sacramental ceremonies were performed, while the retaining wall with the road prove that already in the archaic era the sacred place of worship had been delimited within the boundaries of the city’s cemeteries. Probably shortly after the construction of the cistern, TMIII was founded in the 1st century BC, while the early structures in the area continued to be preserved and used.
The image of the area changed drastically at the beginning of the 3rd century AD, probably due to the urban restructuring of the Roman city. The area of the sanctuary was transformed into an extensive cemetery that was used until the 5th century AD. A total of twenty-three (23) graves were excavated, richly endowed with coins (Fig.4), gold and bronze jewelry (Fig.5), glass beads (Fig.5) and glass perfume bottles (Fig.5), clay pots (Fig.6), lamps (Fig.7) etc. Finally, within the residential fabric of the city, new residential structures from Roman and late Roman times were identified (Fig.8).
The Ancient Tenea program is carried out by the implementing body of the DI.PKA. under the direction of Dr. E. Korka and responsible for Ms. P. Evangeloglou, archaeologist of the EFA of Corinth. It is supported by an interdisciplinary team headed by Dr. K. Lagos, numismatic expert, Dr. Chr. Papageorgopoulou anthropologist, Dr. D. Bartzis architect-engineer, archaeologists P. Panailidis, M. Ioannou, E. Avgerou, A. Koutoulas, A. Kamargiannis, P. Vlachos, and E. Kapouralou, topographer Z. Korolis, conservators F. Kousiaki and A. Petridou and photographer F. Pallikaras.
We would like to thank the Region of Peloponnese, the Municipality of Corinth and the company METLEN for their generous assistance. Also, the associations “Friends of Ancient Tenea” and “Teneatisses”, the owners of the plots A. and G. Skourtis, A. and G. Bitzio, Messrs. L. De Chaves, Br. Athanasios – Drakos, A. Kazamias and especially Mrs. Maria Manousaki, who, continuing the wish of the late and late M. Manousakis, hosted the excavation team. Finally, we thank the DI.P.K.A., the EFA of Corinth, the EFA of the City of Athens as well as the Numismatic Museum for their support.[:]
